Jenevermuseum toont 3 topstukken

Drie objecten die te zien zijn in de vaste presentatie van het Jenevermuseum zijn door de Vlaamse Regering erkend als ‘Vlaams topstuk’. Dat wil zeggen dat ze van een bijzondere betekenis zijn voor het cultureel erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap.



Trots op erfgoed rond Belgisch gedistilleerd


"Objecten krijgen niet zomaar het label van Vlaams Topstuk.", zegt directeur Davy Jacobs. "We zijn dus bijzonder trots dat we er maar liefst drie kunnen tonen in het Jenevermuseum."

Het gaat om de 17de-eeuwse helm van een keramische alambiek van het Museum aan de Stroom (MAS, Antwerpen), de 18de-eeuwse alcohol- en likeurinstallatie Van Thorenburg-Mestdagh van het Museum voor Industrie, Arbeid en Textiel (MIAT, Gent) en de likeurtafel met stoomketel uit stokerij Severy (1913-1923) uit de collectie van de vzw Nationaal Jenevermuseum Hasselt.

Het Jenevermuseum, en vooral wijlen erevoorzitter van de museumvzw Eric Van Schoonenberghe, speelde al langer met de idee om de likeurtafel uit stokerij Severy op de Topstukkenlijst te laten plaatsen. Hij legde dan ook de basis voor de aanvraag.
Als dé expert van het Belgisch gedistilleerd, koos het museum er expliciet voor om het dossier regionaal open te trekken naar gedistilleerd erfgoed in andere collecties in Vlaanderen. Het dossier voor de Topstukkenlijst werd zo een dossier ‘erfgoed rond gedistilleerd’ met drie kandidaat-topstukken uit drie verschillende Vlaamse collecties. De inhoud van het dossier werd afgetoetst bij de eigenaars van de andere stukken, het MAS en het MIAT, met het Expertisecentrum voor Technisch, Wetenschappelijk en Industrieel Erfgoed (ETWIE) en het Centrum voor Agrarische Geschiedenis die beide al ervaring hadden met de Topstukkenprocedure.


Een zeldzame en onmisbare schakel


Op advies van de Topstukkenraad werden de drie stukken door minister van cultuur Sven Gatz bij ministerieel besluit opgenomen op de Topstukkenlijst. Vlaams minister voor cultuur: “Distilleertoestellen uit de dertiende tot achttiende eeuw zijn erg zeldzaam. Ook productieapparatuur uit de negentiende tot het begin van de twintigste eeuw is eerder schaars. Bovendien verdwenen veel koperen toestellen en installaties tijdens de Eerste Wereldoorlog omdat ze door de Duitsers werden opgeëist voor de oorlogsvoering. De drie nieuwe topstukken vormen dus een zeldzame en onmisbare schakel in het erfgoed voor het distilleren van alcohol in de Lage Landen.”

Karolien Mondelaers, schepen van cultuur en erfgoed: "Jenever in Hasselt, dat is veel meer dan de Jeneverfeesten en een lekkere borrel. Het Jenevermuseum is de onbetwiste expert in de productie en geschiedenis van jenever in België en bij uitbreiding de Lage Landen. Samen met de partners uit Antwerpen, Gent en Leuven heeft het museum zijn expertise ingezet. Het resultaat: de historische evolutie van distilleren wordt nu volledig verteld aan de hand van de museumpresentatie. Een bezoek aan het museum smaakt dus niet alleen, maar maakt ook echt wijzer!"


Evolutie van distilleren in de Lage Landen nu visueel


De drie topstukken maken de evolutie van het distillatieproces zichtbaar. Samen met de authentieke, nog werkende 19de-eeuwse stoomstookinstallatie van het Jenevermuseum, die op 12 juli 2005 door de Vlaamse Regering beschermd werd als monument omwille van zijn industrieelarcheologische waarde, is het verhaal compleet. Van kleinschaligheid naar massaproductie, van opwarming door vuur naar opwarming door stoominjectie. Elk object heeft bijgevolg een bijzondere ijkwaarde in de geschiedenis van het distilleren van jenever en likeur, maar elk object heeft ook op zich zijn waarde als topstuk.

De 17de-eeuwse helm van een keramische alambiek uit de collectie van het MAS heeft omwille van zijn zeldzaamheid een grote cultuurhistorische waarde. Er zijn in België geen intacte, vergelijkbare helmen van deze afmetingen in geglazuurd keramisch materiaal gekend. De helm illustreert voortreffelijk hoe in de 16de en 17de eeuw vloeistoffen gedistilleerd werden en is op verschillende Vlaamse 16de en 17de-eeuwse gravures en schilderijen te zien. Zo onder meer op de gravure De Alchemist van Pieter Breughel de Oude uit 1558.

De 18de-eeuwse alcohol- en likeurinstallatie Van Thorenburg-Mestdagh uit de collectie van het MIAT is afkomstig uit de gelijknamige Gentse likeurhandel. Deze twee installaties zijn wellicht de oudste installaties van deze omvang die bewaard zijn, niet alleen in Vlaanderen, maar zelfs in Europa, voor het distilleren van alcohol. Het gebruik van dit type installaties wordt uitvoerig beschreven en geïllustreerd in Een Constich Distileerboeck van Philippus Hermanni (Antwerpen, 1570). Dit boekje was tot ver in de 18de eeuw het standaardwerk voor elke stoker.

De likeurtafel met stoomketel uit stokerij Severy, Hasselt (1913-1923) maakt deel uit van de collectie van het Jenevermuseum in Hasselt en staat opgesteld in de molenzaal van het museum.
Likeuren en de likeurproductie maken deel uit van ons culinair erfgoed. Vooral wanneer de Belgische overheid tijdens de laatste decennia van de 19de eeuw in het kader van antialcoholmaatregelen de accijnzen op jenever verhoogde, begonnen veel jeneverstokers massaal met de productie van likeuren. De toenemende productie ging gepaard met de invoering van nieuwe technologieën, zoals deze likeurtafel waarop verschillende alambieken, suikersmelters en mengketels op één tafel gemonteerd werden en tegelijk verwarmd werden. Dergelijke likeurtafels kwamen in het begin van de 20ste eeuw nog redelijk frequent voor, maar tijdens de Eerste Wereldoorlog werden de meeste koperen toestellen in beslag genomen. Na de oorlog maakten de constructieateliers nauwelijks nog volledige likeurtafels. De uitgebreide likeurtafel uit de stokerij Severy is één van de weinige die nog volledig bewaard is gebleven uit deze periode. Vergelijkbare installaties zijn minder uitgebouwd of van recentere datum.

De opname op de Topstukkenlijst betekent concreet voor deze drie objecten dat ze Vlaanderen niet mogen verlaten zonder de toestemming van de Vlaamse overheid en dat voor deze stukken subsidies aangevraagd kunnen worden voor conservatie en restauratie.